नाग पञ्चमी हिन्दू धर्मको एक गहिरो आस्था र पुरातन परम्परासँग जोडिएको चाड हो। यो पर्व प्रत्येक वर्ष श्रावण शुक्ल पञ्चमी, अर्थात् साउने महिनाको पञ्चमी तिथिमा मनाइन्छ। यस दिन नाग अर्थात् सर्पको पूजा गरिन्छ। यद्यपि यो परम्परा कहिले सुरु भयो भन्ने ठोस प्रमाण नभए पनि, मानव सभ्यताको सुरुवातदेखि नै सर्पप्रतिको पूजा संस्कृतिमा गहिरो गरी बसिसकेको पाइन्छ।
पौराणिक आधार र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि नाग पञ्चमीको उत्पत्ति वैदिक युगमै खोज्न सकिन्छ। ऋग्वेद, स्कन्द पुराण, गरुड पुराण, र महाभारतजस्ता ग्रन्थहरूमा सर्पहरूको उल्लेख पाइन्छ। विशेषगरी महाभारतमा वर्णित आस्तिक ऋषिको कथा यो पर्वको आधार मानिन्छ।
कथाअनुसार, राजा परीक्षित तक्षक नामक सर्पको टोकाइबाट मृत्युवरण गर्छन्। उनका पुत्र जनमेजयले बदला लिन सर्पयज्ञ सुरु गर्छन् जसमा सबै नाग जाति समाप्त हुने खतरा उत्पन्न हुन्छ।
यसबेला देवी मनसाका भक्त आस्तिक ऋषिले यज्ञ रोक्न आग्रह गर्छन्। ऋषिको गहिरो वचनले प्रभावित भई जनमेजयले यज्ञ रोकिदिन्छन्। यस घटनालाई सम्झँदै श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन नागहरूको सम्मानमा नाग पञ्चमी मनाउन थालिएको जनविश्वास छ।
पूजाको स्वरूप र जनआस्था नाग पञ्चमीको दिन घरका ढोकामा नागको चित्र कोर्ने, मुद्रित चित्र टाँस्ने, वा माटो र पिठोबाट नाग बनाउने चलन छ। नागको पूजा गर्दा दूध, अक्षता, दुबो, कुश, लड्डु, फूल जस्ता सामग्री चढाइन्छ। नागदेवताबाट सुख, समृद्धि, रोग–ब्याधिबाट रक्षाको कामना गरिन्छ।
धेरै मानिस शिव मन्दिर वा नाग मन्दिर पुगेर पूजा गर्छन्। पाटनको नागबहाल, भक्तपुरको नागपोखरी, र काठमाडौँ उपत्यकाका अन्य नाग–सम्बन्धित स्थलहरूमा विशेष भीड लाग्ने गर्छ।
प्राकृतिक संवेदनशीलता र जैविक सन्देश सर्पप्रति पूजा गर्नु केवल धार्मिक कर्तव्य मात्र होइन, प्रकृति र जीव–जन्तु प्रतिको सम्मानको अभिव्यक्ति पनि हो। सर्पले खेतमा मुसा जस्ता हानिकारक जीव नियन्त्रण गरेर कृषकलाई सहायता गर्छ। यस्तो पारिस्थितिक योगदानप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्दै नागको पूजा गरिन्छ।
साथै, सर्पप्रतिको डर हटाउन धार्मिक माध्यमले भूमिका खेल्ने विश्वास पनि छ। पूजा र सम्मानबाट डरलाई श्रद्धामा रूपान्तरण गर्ने प्रयास यतिबेला देखिन्छ।
नाग पञ्चमी नेपाली समाजको धार्मिक मात्र होइन, सांस्कृतिक आयाम पनि बोकेको पर्व हो। विशेष गरी नेवार समुदाय यस पर्वलाई अत्यन्त श्रद्धा र उत्सवका रूपमा मनाउँछन्। सामूहिक पूजा, परम्परागत नाचगान, बाजागाजा र नाग नाच यस अवसरमा आयोजना गरिन्छ। यस्तो आयोजनाले धार्मिक सहिष्णुता, सामुदायिक एकता र सांस्कृतिक जीवन्तता प्रकट गर्छ।
आजको आधुनिक युगमा जब मानिस प्रकृतिसँग टाढा हुँदै गएको छ, यस्ता पर्वहरूले प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी, सहअस्तित्व र जैविक चेतनाको स्मरण गराउँछन्। प्रकृति विनाशको सोचबाट बचेर, सबै जीवप्रति करुणा राख्दै बाँच्ने दृष्टिकोण आवश्यक छ। नाग पञ्चमी त्यही चेतना बोकेको पर्व हो।
