भदौ ९
मुगुको सदरमुकाम गमगढीको डाँडामाथि उभिएको छ—छायानाथ मन्दिर। दूरदराजका हिमालपारिका गाउँहरूबाट, भारततर्फका पहाडहरूबाट र कर्णालीकै कुनाकाप्चाबाट मानिसहरू कहिल्यै पैदल, कहिल्यै घोडा–खच्चड चढ्दै यहाँ छायानाथमा मानिसहरुको घुईचो आइपुग्छन्। आस्थाको यो यात्रामा बाटो लामो कठिन भए पनि, मनमा चढ्ने भावनाको गहिराइ अझ लामो हुन्छ।
बिषेश गरि साउन को महिनामा तिर्थ यात्रा गर्ने को भिड एकदमै बढी मात्रामा हुन्छ। धेरै जसो पैदल यात्रा हिँडेरै छायानाथ को दर्शन गरेको पाइन्छ । नेपालभरिकै लामो तिर्थ स्थल भएको हुनाले बिभिन्न ठाउँ बिभिन्न देशवाट छायानाथको दर्शन गर्न आउँछन्। छायानाथवाट बागि रहेको पानि ले नुहाई धुवाई गरे पाप नष्ट हुन्छ भन्ने भनाई पनि छ । भगवान शिवको भगवान बुद्धको मूर्ति हरु पनि छन।
मुगु पुग्ने बाटो सजिलो छैन। यात्रुहरूले नेपालगञ्ज वा सुर्खेत हुँदै जुम्लासम्म हवाई जहाज चढ्छन्। त्यहाँबाट दिनौं पैदल हिँडेर वा कहिलेकाहीँ सीमित गाडी चढेर मात्र गमगढी आइपुगिन्छ।गमगढी आएपछि भने छायानाथ पुग्न धेरै पर हिँड्नु पर्दछ—बजारकै अन्तिम टुप्पामा मन्दिर छ। बिहान सबेरै घण्टी बजाउँदै, हातमा धुप–दियो बोकेर भक्तजनहरू मन्दिर चढ्दै गरेको दृश्य मुगुको दैनिकी नै हो। जिल्ला जिल्लाका मान्छे देवि देवता सुध्धि का सधैं
स्थानीय बुढापाकाहरू भन्छन्—“छायाँमा बस्ने नाथ” भनेर भगवान शिव आफैं यहाँ प्रकट भएका हुन्। त्यही भएर यसको नाम छायानाथ राखिएको हो । मन्दिरमा दुई रूपको पूजा हुन्छ—बाला छायानाथ (बालक रूप) र महा छायानाथ (महान रूप)।जनैपूर्णिमा, शिवरात्रि र दशैंमा यहाँको दृश्य अवर्णनीय हुन्छ—धुप–धूवाँ, घण्टीको आवाज, भजनको ताल र भक्तजनको भीडले गमगढी नै आस्थाको रंगीन मेलामा परिणत हुन्छ।
छायानाथ मन्दिर केवल ढुङ्गा–काठको संरचना मात्र होइन, यो मुगु समाजको आत्मा हो। पूजा आराधनासँगै गाउँलेहरू परम्परागत ढोल–नाच, देउडा र भजनकीर्तनमा रमाइरहेका देखिन्छन्। स्थानीयहरूले यसलाई “एकताको केन्द्र” भनेर सम्बोधन गर्छन्।गाउँमा चाहे झगडा होस् वा दुःख, छायानाथकै आँगनमा भेटेर मिल्ने पुरानो परम्परा अझै बाँकी छ।
समुद्री सतहदेखि करिब ५,००० मिटर उचाइमा रहेको छ छायानाथ डाँडाकाँडाले गेरिएको छ । छायानाथ को यात्रा गर्दा अक्सिजन को कमि भएको हुनाले यात्रा गर्ने क्रममा कसैलाइ दम पनि लाग्छ। नजिकैको रारा ताल सम्म जोडिने मार्ग छ, जसले छायानाथलाई धार्मिक–पर्यटन दुवै दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण बनाएको छ।प्राकृतिक सौन्दर्य र धार्मिक स्थलको संयोजनले छायानाथ क्षेत्रलाई पर्यटकका लागि आकर्षण बढाएको छ।
छायानाथ मन्दिरमा जानेहरू विभिन्न कारणले यात्रा गर्छन्धार्मिक आस्था भगवान शिवको दर्शन गरेर परिवारको सुख–शान्ति र स्वास्थ्यको कामना गर्ने।संस्कृति र परम्परा पुस्तौं–पुस्तादेखि चलेको मान्यता, “जनैपूर्णिमा जाँदा पाप धुइन्छ” भन्ने विश्वास।समुदाय र मेलमिलाप : मेलामा गाउँ–गाउँका मान्छे भेटिन्छन्, आफन्त भेटिन्छन्, समाज एकताबद्ध हुन्छ।पर्यटन र सौन्दर्य मन्दिरबाट रारा ताल नजिकै भएकाले धार्मिक–प्राकृतिक दुवै अनुभव पाउने अवसर।
मन्दिर उचाइमा भएकाले त्यहाँ पुग्दा गमगढी बजार र वरपरका पहाडहरू मनमोहक देखिन्छन्। नजिकैको रारा ताल यात्रा गर्नेहरूले छायानाथलाई समेत घुम्ने गर्छन्। धार्मिक भावनासँगै प्राकृतिक सौन्दर्य जोडिँदा यहाँ धार्मिक–पर्यटन सर्किट बन्न सक्ने प्रबल सम्भावना छ।
समस्या र चुनौती तर छायानाथसम्म पुग्ने बाटो अझै सुविधाजनक छैन। भक्तजनलाई खानेपानी, शौचालय, बस्नका लागि उचित व्यवस्थापन अभावमा असुविधा हुन्छ। राज्य र स्थानीय तहले ध्यान दिन सकेमा छायानाथले न केवल धार्मिक महत्व बढाउनेछ, बरु मुगुको आर्थिक–सांस्कृतिक जीवनमा नयाँ अध्याय थप्नेछ।
छायानाथ मन्दिर धार्मिक–सांस्कृतिक दृष्टिले जति महत्वपूर्ण छ, विकास र पर्यटनको दृष्टिले पनि त्यत्तिकै सम्भावना बोकेको छ।स्थानीयवासीहरू भन्छन्, रारा तालसँगै जोडेर ‘रारा–छायानाथ धार्मिक–पर्यटन मार्ग’ बनाउन सके यहाँको अर्थतन्त्रलाई ठूलो फाइदा हुनेछ। तर अहिले पनि भक्तजनलाई यातायात, खानेपानी र बासको अभावले कष्ट भोग्नुपरेको छ।
छायानाथ मन्दिर केवल गमगढीको डाँडामा बसेको देवालय मात्र होइन, यो मुगु जिल्लाको धड्कन हो। यहाँ पुग्ने हरेक तीर्थयात्रीको लागि यात्रा कठिन भए पनि, मन्दिरको घण्टी बजाउने क्षणमा सबै दुःख हराउँछ।
दुर्गम बाटो, चिपचिपे उकालो, अनिश्चित मौसम—यी सबैलाई जितेर भक्तजन जब भगवान छायानाथको दर्शन गर्छन्, उनीहरूको अनुहारमा देखिने शान्ति र खुशी नै यस स्थलको वास्तविक परिचय हो।
