मुगु – सोरु गाउँपालिका–८, रुमा गाउँकी ३४ वर्षीया सुनिता बुढाको सुत्केरीपछिको उपचारकै क्रममा निधन भएपछि पुनः एकपटक मुगुमा मातृस्वास्थ्यको गम्भीर प्रश्न उठेको छ। बुधबार बिहान घरमै छोरा जन्माएकी सुनिताको सालनाल नझरेपछि सुरु भएको समस्या अन्ततः जीवनघातक बन्न पुग्यो।
परिवारका सदस्यका अनुसार बुधबार करिब बिहान ११ बजे सुनिताले घरमै सुरक्षितरूपमा छोरा जन्माएकी थिइन्। तर, प्रसूति पछि करिब एक घण्टा बितिसक्दा पनि सालनाल नझरेपछि अवस्था जटिल हुन थाल्यो। तत्कालै उनलाई नजिकैको सिप प्रसूति केन्द्र लगियो।
तर त्यहाँ आवश्यक साधन र सुविधा अभावका कारण प्राथमिक उपचार मात्र सम्भव भयो। अत्यधिक रक्तस्राव रोक्न नसकिएपछि उनलाई तत्काल जिल्ला अस्पताल लैजान सुझाव दिइयो। कठिन भौगोलिक परिस्थितिका कारण राति १० बजे मात्र सुनितालाई सदरमुकाम गमगढीस्थित जिल्ला अस्पताल पुर्याउन सकियो।
उपचारमा संलग्न डाक्टर नहकुल शाहीका अनुसार सुनिताको शरीरमा अस्पताल ल्याउँदासम्म जम्मा दुई प्वाइन्ट मात्र रगत बाँकी थियो। “तुरुन्तै रगत आवश्यक थियो। तर, जिल्ला अस्पतालमा ब्लड बैंक नभएकाले हामी निकै समस्यामा पर्यौं,” डा. शाहीले बताए।
सो क्रममा चिकित्सकहरूले सामाजिक सञ्जालमार्फत आपतकालीन रगत दानको अपिल गरे। गमगढीका युवाहरूले तत्कालै पाँच प्वाइन्ट रगत दान गरेर सहयोग गरे। रगत चढाएपछि सुनिता केही समय होसमा आएकी थिइन्। तर, अवस्था गम्भीर भएकाले उनलाई हेलिकोप्टरमार्फत बाहिर पठाउने तयारी भइरहेकै बेला बिहीबार बिहान करिब ३ बजे उनको निधन भयो।
सुनिता यसअघि पनि यस्तै समस्याबाट गुज्रिएकी थिइन्। करिब एक वर्षअघि गर्भपतन हुँदा अत्यधिक रक्तस्राव भएपछि उनी जिल्ला अस्पताल पुगेकी थिइन्। त्यतिबेला पनि धेरै मात्रामा रगत चढाएर उनको जीवन बचाइएको थियो। चिकित्सकहरूले त्यही अवसरमा उनलाई सुत्केरीका बेला अस्पतालमै आउन र औषधि चिकित्सकको सल्लाहबिना नखान चेतावनी दिएका थिए।
सोरु गाउँपालिकामा प्रसूति केन्द्रहरू स्थापना भए पनि अझै धेरै महिलाहरू घरमै सुत्केरी हुने गरेका छन्। डा. शाहीका अनुसार स्वास्थ्य संस्थामा पुगेर प्रसूति गराउने भन्दा घरमै गर्ने परम्परा अझै बलियो छ। “यसरी जटिलता बढ्छ, रक्तस्राव जस्तो जोखिमलाई रोक्न सकिँदैन,” उनले भने।
जिल्ला अस्पतालका प्रमुख डा. निर्मल नगरकोटीले सुनितालाई ल्याउँदासम्म सालनाल नझरेको र शरीर अत्यधिक रक्तस्रावका कारण कमजोर भइसकेको बताए। “रगत चढाएपछि केही समय सुधार देखिए पनि अवस्था नियन्त्रणमा आउन सकेन। हाम्रो अस्पतालमा ब्लड बैंक भए यस्ता धेरै ज्यानहरू बचाउन सकिन्थ्यो,” उनले भने।
स्थानीयहरूका अनुसार मुगु जिल्लामा अझै पनि पर्याप्त स्वास्थ्य पूर्वाधार छैन। अप्ठ्यारो भौगोलिक संरचना, यातायात सुविधा अभाव र आकस्मिक स्वास्थ्य सेवा पहुँच नपुग्दा महिलाहरूको जीवन जोखिममा पर्छ।
सुनिताको निधनले परिवार शोकाकुल छ। तीन सन्तानकी आमा सुनिताले यसपटक छोरा जन्माएकी थिइन्। अहिले नवजात शिशु भने स्वास्थ्यकर्मीहरूको निगरानीमा जिल्ला अस्पतालमै राखिएको छ। चिकित्सकहरूले शिशुको अवस्था सामान्य रहेको बताएका छन्।
नेपालले पछिल्ला वर्षहरूमा मातृमृत्युदर घटाउने लक्ष्य राखे पनि मुगु, जुम्ला, डोल्पा जस्ता दुर्गम जिल्लामा अझै पनि सुत्केरी महिलाहरू जोखिममा छन्। ब्लड बैंक, आपतकालीन ढुवानी, तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मी, सुरक्षित प्रसूति केन्द्र विस्तार र सचेतना कार्यक्रम प्रभावकारी नभएसम्म यस्ता मृत्यु दोहोरिने स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन्।
