असोज २३ जुम्ला
हिमाली जिल्लामा पछिल्ला वर्षहरूमा वनमा पाइने गुची च्याउ कम भेटिन थालेको छ । हिमाली क्षेत्रको चिसो हावापानीमा पाइने गुची च्याउ स्वादमा मिठो र पोषिलो हुन्छ । यो च्याउ सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका माथिल्लो भेकका वनहरूमा वर्षा सुरु हुने समयमा पाइन्छ । जुम्लाका मानिसहरूले वनबाट टिपेर ल्याउँछन् र स्थानीय व्यापारीहरूलाई बेच्छन् । नेपालका व्यापारीहरूले भारतीय व्यापारीहरूलाई बेच्छन् । पोषण र औषधीय गुणले भरिपूर्ण यो च्याउको नेपाल, भारत र चीनमा धेरै माग छ ।
तर, प्राकृतिक रूपमा मात्रै पाइने भएकाले यसको उत्पादन सीमित हुन्छ । संकलकहरूका अनुसार पछिल्ला वर्षहरूमा वनमा यो च्याउ पाइन छाडेको छ । गुच्ची च्याउ घटिरहेको हुनाले संकलक र सरकार दुवैको आम्दानी घटिरहेको छ । जुम्ला, पातारासी गाउँपालिका–४ डिल्लीचौरकी अन्दाजि ३६ वर्षिया निरू बुढा हरेक वर्ष गुच्ची च्याउ टिप्न जंगल जानुहुन्छ । दिनभरि खटेर ५० वटासम्म च्याउ भेटिने गरेको उहाँले बताउनुभयो ।
सानैदेखि च्याउ टिप्दै आउनुभएको निरू बुढाको अनुभवमा पछिल्ला वर्षहरूमा च्याउ उम्रिन कम हुँदै गएको छ । यस वर्ष उहाँले २० हजार रुपियाँको मात्रै च्याउ बेच्नुभयो, जबकि तीन वर्ष अघिसम्म उहाँले ३५ हजार रुपियाँसम्मको च्याउ बेच्ने गर्नु भएको थियो । गुची च्याउ दुई किसिमको हुन्छ । सेतो र कालो । कालो गुच्ची च्याउ विशेष गरी ओसिलो ठाउँमा पाइन्छ भने, सेतो गुच्ची च्याउ घमाइलो पाखामा पाइन्छ । स्थानीय मानिसहरूले यसलाई टिप्ने, खाने र बेच्ने गर्छन् ।
पातारासी गाउँपालिका–४, डिल्लीचौरकी लालदेवी बोहोराका अनुसार, घरबाट करिब दुई घण्टा हिँडेपछि जंगलमा गुची च्याउ भेटिने गरेको बताउनु भयो । उहाँ बालापनदेखि नै हरेक वर्ष भ्याएसम्म च्याउ टिप्न जंगल पुग्नुहुन्छ । च्याउ संकलकहरूको अनुभवमा, अहिले पहिले जति च्याउ भेटिँदैन । उनीहरूका अनुसार समयमा पानी नपर्ने मौसमी अवस्था, वन फँडानी र आगलागी जस्ता कारणले च्याउ कम हुन थालेको छ । यसको सीमित उत्पादन, संकलनको असजिलोपन र उच्च मागकै कारण मूल्य महँगो छ ।
गुची च्याउ प्रति किलो दश हजार रुपियाँसम्ममा बिक्री हुन्छ र माग बढी हुँदा कहिलेकाही त्यसभन्दा पनि महँगो पर्न सक्छ । ढुसीको विकसित वर्गमा पर्ने गुची च्याउ सडेका वस्तु र रुखका मुढामा उम्रन्छ । समयमै टिप्न नसके यो कुहिएर जान्छ । जुम्लाका व्यापारी मीन बहादुर कठायतका अनुसार, यो च्याउको मुख्य बजार भारत र चीन हो ।
चीनले आफ्नो अनुकूलता अनुसार मूल्य घटाउने र बढाउने गर्दा कहिलेकाहीँ व्यापारी र संकलक दुवैलाई घाटा हुने गरेको उहाँले बताउनुभयो । वन डिभिजन कार्यालय जुम्लाका प्रमुख भरत बहादुर बुढथापाका अनुसार, मौसमअनुसार वनमा च्याउको उत्पादन घट्ने वा बढ्ने भइरहेको बताउनु भयो । जुम्लाका सबै सामुदायिक वन क्षेत्रमा गुची च्याउ पाइने गरेको उहाँको भनाइ छ । सामुदायिक वनले उपभोक्तालाई च्याउ संकलन गर्न निःशुल्क अनुमति दिन्छन् ।
संकलकहरूले जति च्याउ जम्मा गर्छन्, त्यहीअनुसार आम्दानी गर्छन् । एक सिजनमा किसानले कम्तीमा २० हजारदेखि एक लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्ने गरेको पाइन्छ । सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह जुम्लाका सचिव भगवती भण्डारीका अनुसार, पुस, माघमा हिउँ कम पर्ने र वैशाख (जेठमा पानी कम पर्ने भएकाले वनमा च्याउ कम पाइन थालेको बताउनु भयो । पछिल्लो पाँच वर्षको तथ्यांक हेर्ने हो भने, कर्णाली प्रदेशमा गुची च्याउको संकलन र निकासीको परिमाणमा घटबढ भइरहेको छ ।
कर्णाली प्रदेश वन निर्देशनालयको तथ्यांक अनुसार, आर्थिक वर्ष २०७४र७५ मा हुम्ला, जुम्ला, डोल्पा, दैलेखबाट १ हजार ४४६ किलो गुच्ची च्याउ भारतमा निकासी भएको थियो । त्यसबाट ३ लाख ७१ हजार ७५० रुपैयाँ राजस्व संकलन भएको थियो । त्यसैगरी, आर्थिक वर्ष २०७५÷७६ मा १ हजार ५७२ किलो गुची च्याउ निकासी गरी ७ लाख ४७ हजार ५० रुपैयाँ राजस्व संकलन भएको थियो ।
कर्णाली प्रदेश वन निर्देशनालयका वरिष्ठ वन अधिकृत सूर्य प्रसाद शर्माका अनुसार, आर्थिक वर्ष २०७६÷७७ मा १२ लाख पाँच हजार र आर्थिक वर्ष २०८१÷०८२ मा सबैभन्दा कम १७ हजार ९५० रुपियाँ राजस्व च्याउ निकासीबापत संकलन भएको थियो । नेपालको हावापानीमा गुची च्याउ दुई हजार २ सय मिटर आसपासको उचाइमा धेरै पाइन्छ ।
तर लेखोटहरूमा यो १८ सय मिटरदेखि तीन हजार पाँच सय मिटरसम्म पाइने कुरा पाइन्छ । चिस्यान भएको माटोमा आफैँ उम्रने यो च्याउमा प्रोटिन, भिटामिन, क्याल्सियम र फस्फोरस पाइन्छ । मौसममा हुने परिवर्तनका कारण जंगलमा पाइने यो च्याउको उत्पादन घटबढ हुँदा च्याउ टिपेर आम्दानी गर्नेहरूको जीविकोपार्जनमा असर परेको छ ।
